Tatlong Beses Akong Tinawagan ni Mama Para Siraan ang Anak Kong Grade 10—Pag-uwi Ko, Kalahating Tinapay Lang ang Baon Niya, at Doon Nabunyag ang Limang Taong Kasinungalingan
Pangatlong tawag na iyon ni Mama ngayong araw.
“Rafael, umuwi ka. May boyfriend na si Mika sa labas ng school.”
“At iyong ₱120,000 na pinadala mo noong nakaraang linggo para sa laptop? Ubos na raw.”
Dalawang oras matapos kong ibaba ang telepono, nakasakay na ako sa unang flight mula Cebu papuntang Davao.
Hindi ko alam na sa pag-uwi kong iyon, hindi kasintahan ng anak ko ang madidiskubre ko.
Kundi isang kasinungalingang limang taon nang unti-unting sumisira sa kanya.
Limang taon na akong nagtatrabaho bilang project manager sa Cebu.
Namatay ang asawa kong si Elena noong siyam na taong gulang pa lang ang anak naming si Mikaela.
Dahil kailangan kong kumita at ayaw kong palipat-lipat ng tirahan si Mika, iniwan ko siya sa pangangalaga ng nanay kong si Lourdes.

Akala ko tama ang desisyon ko.
Buwan-buwan, hindi bababa sa ₱45,000 ang ipinapadala ko kay Mama para sa pagkain, damit, allowance at anumang kailangan ni Mika.
Kapag may school project, dagdag.
Kapag birthday, dagdag.
Kapag Pasko, dagdag.
Noong nakaraang linggo, nagpadala pa ako ng ₱120,000.
“Bilhan mo siya ng magandang laptop,” sabi ko kay Mama. “Grade 10 na. Kailangan niya sa school.”
Kinabukasan, tumawag si Mama.
“Anak, napakasama na talaga ng ugali ng batang iyon. Bumibili ng kung anu-ano.”
Sumunod na araw:
“Ginastos daw niya ang allowance sa video games.”
Ngayong umaga:
“May boyfriend. Nagpapabutas pa ng tenga. Baka susunod magpa-tattoo na.”
Kaya ako umuwi.
Galit na galit.
Handang sermunan ang anak ko.
Tanghaling-tapat nang makarating ako sa San Isidro National High School.
Lunch break.
Inikot ko ang ilang classroom bago ko siya nakita sa pinakadulong bahagi ng canteen.
Napahinto ako.
Hindi ko agad nakilala ang sarili kong anak.
Sa alaala ko, bilugan ang pisngi ni Mika. Palangiti. Mahilig tumawa kahit mababaw ang dahilan.
Ngayon, nakaupo siya mag-isa.
Kupas ang puting blouse ng uniform niya. Maiksi na ang manggas. Halatang ilang taon nang gamit ang palda.
Tuyot ang buhok niya at payat ang mukha.
Sa kamay niya ay isang pandesal.
Hindi.
Kalahating pandesal.
Kinakain niya iyon nang napakabagal, maliliit na kagat lamang.
Pagkatapos, maingat niyang binalot sa tissue ang natitirang kalahati at isinilid sa bulsa.
Para bang iyon na ang hapunan niya.
May pitsel ng tubig sa tabi niya.
Walang ulam.
Walang juice.
Walang kahit anong pagkain.
Nanlamig ang buong katawan ko.
Hindi ako lumapit.
Sinundan ko lang siya mula sa malayo.
Paglabas niya ng canteen, napansin kong sobrang payat ng mga braso niya. Nakausli ang buto sa pulso.
Habang naglalakad siya sa quadrangle, dalawang kaklase ang bumati.
Ngumiti siya.
Saglit lang.
Pagkatapos ay yumuko ulit.
Parang natutunan niyang huwag masyadong mapansin.
Dumiretso ako sa faculty room.
“Ma’am Teresa Ramos?”
Isang babaeng nasa edad singkuwenta ang tumingin sa akin.
“Opo?”
“Ako po ang ama ni Mikaela de Leon. Rafael de Leon.”
Nagbago ang mukha niya.
“Ang tatay ni Mikaela?”
Tumango ako.
Tinitigan niya ako nang ilang segundo.
“Sir… kayo po iyong guardian na nasa school records?”
“Opo.”
Dahan-dahan niyang ibinaba ang hawak na ballpen.
“Pasensya na po, pero mula elementary hanggang ngayon, ayon sa records ni Mika, wala pa kayong nadaluhang kahit isang parent-teacher meeting.”
Parang may sumampal sa akin.
“Ma’am, wala po akong natatanggap na tawag o message mula sa school.”
Kumunot ang noo niya.
Kumuha siya ng folder.
Binuksan iyon at itinulak sa harap ko.
Nandoon ang pangalan ni Mika.
Guardian: Rafael de Leon.
Relationship: Father.
Pagdating sa contact number, natigil ako.
Halos tama.
Halos.
Pero mali ang huling tatlong numero.
Ang numero ko ay nagtatapos sa 617.
Sa form, 716 ang nakasulat.
“Tinawagan ko iyan noong enrollment,” sabi ni Ma’am Ramos. “Non-existent number.”
“Tinatanong ko si Mika kung may ibang contact kayo. Ang sabi niya, iyon daw ang numerong ibinigay sa kanya.”
Nanikip ang dibdib ko.
“May isa pa po kayong dapat malaman.”
Binuksan niya ang isa pang folder.
“Simula pa elementary, beneficiary si Mika ng assistance para sa financially disadvantaged students.”
Napatingin ako sa kanya.
“Ano?”
“Libre ang ilang school expenses niya. Nakakatanggap din siya ng food assistance.”
Parang hindi ko maintindihan ang mga salita.
Buwan-buwan akong nagpapadala ng ₱45,000.
Paano naging indigent student ang anak ko?
“Top student din po siya,” dagdag ni Ma’am Ramos. “Consistent honor student. May scholarship incentives.”
“Pero halos wala siyang ginagamit sa sarili niya.”
Namumula na ang mata ng guro.
“Noong minsang nag-home visit kami, ang pagkain niya para sa isang araw ay dalawang pandesal at sardinas.”
Hindi ako makapagsalita.
“Sir Rafael…”
Tiningnan niya ang relo at damit ko.
“Alam kong hindi dapat ako manghusga.”
“Pero ilang buwan ko nang gustong itanong kung alam ba ng pamilya niya kung paano siya namumuhay.”
Parang may bato sa lalamunan ko.
Kinuha ko ang cellphone ko at kinuhanan ng litrato ang maling contact number.
“Ma’am, puwede po bang huwag muna ninyong sabihin kay Mika na nandito ako?”
Tumango siya.
Humingi ako ng dalawang araw na leave para sa anak ko.
Pagkatapos, tahimik akong nanood sa huling dalawang klase niya.
Sa English, tinawag siya ng teacher.
Tumayo si Mika.
Diretso ang likod.
Malinaw ang bigkas.
Napakaganda ng pronunciation.
“Very good, Mikaela.”
Saglit siyang ngumiti.
Bigla kong naalala noong bata pa siya.
Kapag may nababasang bagong English word, tatakbo siya papunta sa akin.
“Papa, tama ba?”
At hihintayin niyang purihin ko siya.
Sa History class, tatlong beses siyang nagtaas ng kamay.
Habang nagsasalita, may ningning sa mata niya.
Pero kapag nauupo ulit, kusang yumuyuko ang mga balikat niya.
Parang sanay na siyang paliitin ang sarili niya.
Alas-singko y medya, dismissal.
Sinundan ko siya papuntang maliit na tindahan sa tapat ng school.
May hotdog.
Instant noodles.
Biscuits.
Tinapay.
Huminto si Mika.
Isang estudyante sa tabi niya ang nagbukas ng spicy chips.
Napatingin siya.
Nakita kong lumunok siya.
Pero hindi siya bumili.
Tumalikod lang siya.
Doon ko hindi na kinaya.
“Mika.”
Nanigas ang buong katawan niya.
Dahan-dahan siyang lumingon.
Nanlaki ang mga mata niya.
“Pa… Papa?”
Hindi ko alam kung yayakapin ko siya o hihingi muna ng tawad.
Lumapit ako.
“Ano’ng kinain mo ngayong tanghali?”
“Busog pa po ako.”
Kasinungalingan.
Nakita ko mismo.
Hinawakan ko ang nanginginig niyang kamay.
“Mika, may itatanong ako.”
“Nasaan ang laptop?”
Naguluhan siya.
“Anong laptop?”
“Iyong ₱120,000 na pinadala ko noong nakaraang linggo.”
Biglang nawala ang kulay sa mukha niya.
“₱120,000?”
“Oo.”
Napaatras siya.
“Papa…”
Namasa ang mga mata niya.
“Kailan ka pa nagpapadala ng ganoong kalaking pera?”
Hindi ako nakasagot.
Dahan-dahan niyang hinugot mula sa lumang bag ang isang maliit na coin purse.
Binuksan niya.
May tatlong dalawampung piso at ilang barya.
“Ito po ang natitira kong allowance hanggang susunod na buwan.”
Parang bumagsak ang mundo ko.
“Mika…”
Tumulo ang unang luha niya.
“Akala ko po halos wala ka nang pinapadalang pera.”
“Sinabi ni Lola na mahirap ang buhay mo sa Cebu.”
“At sabi niya…”
Napahikbi siya.
“…may bago ka na raw pamilya.”
“Na ayaw mo na raw akong guluhin kita.”
Pagkatapos ay tumingin siya diretso sa akin at bumulong:
“Papa… limang taon na akong nag-iipon para lang makabili ng pamasahe papunta sa Cebu.”
“Gusto lang kitang tanungin nang personal…”
“Kung ayaw mo na ba talaga akong maging anak.”
PARTE2
Hindi ako agad nakapagsalita.
Sa lahat ng maaaring marinig ng isang ama mula sa kanyang anak, iyon ang pinakamasakit.
Hindi dahil galit si Mika sa akin.
Kundi dahil matapos ang lahat, gusto pa rin niyang hanapin ako.
“Mika…”
Hinila ko siya palapit.
Noong una, naninigas ang katawan niya.
Parang hindi na niya maalala kung paano yumakap sa sariling ama.
Pagkatapos ay bigla siyang nanghina.
Ibinaon niya ang mukha niya sa dibdib ko.
“Papa…”
Doon siya umiyak.
Hindi iyong maingay na iyak ng batang nagtatampo.
Kundi iyong pigil na pigil na hikbi ng isang taong matagal nang nasanay na walang sasalo sa kanya.
“Hinding-hindi kita iniwan.”
Paulit-ulit kong sinabi.
“Hindi ako nagkaroon ng ibang pamilya.”
“Hindi ako tumigil magpadala.”
“Buwan-buwan, Mika.”
“Buwan-buwan.”
Dahan-dahan siyang kumalas sa akin.
“Magkano po?”
“₱45,000 kada buwan.”
Nanlaki ang mata niya.
“Simula kailan?”
“Simula nang pumunta ako sa Cebu.”
Limang taon.
Tahimik niyang kinuwenta sa isip.
Kahit hindi niya sabihin, alam kong pareho naming naisip ang halaga.
Mahigit dalawang milyong piso.
Hindi pa kasama ang bonuses, birthday money, school expenses at iyong ₱120,000 para sa laptop.
Naupo kami sa isang maliit na café malapit sa school.
Umorder ako ng chicken meal, spaghetti, soup at mango shake.
Nang dumating ang pagkain, hindi agad kumain si Mika.
Tinitingnan lang niya.
“Kain.”
“Papa, mahal po yata…”
“Mika.”
Napahinto siya.
“Hindi mo kailangang tipirin ang pagkain mo kapag kasama mo ako.”
Napayuko siya.
Saka dahan-dahang kumuha ng kutsara.
Sa unang ilang subo, kontrolado pa siya.
Pagkatapos ay bumilis.
Halatang gutom.
Pinilit kong huwag umiyak habang pinapanood siya.
Habang kumakain, unti-unti niyang ikinuwento ang nakaraang limang taon.
Noong unang taon, ₱3,000 kada buwan ang ibinibigay ni Lola sa kanya.
Kalaunan naging ₱2,000.
Nang mag-high school, naging ₱1,500.
Kasama na raw doon ang pamasahe, school projects, toiletries at pagkain kapag hindi siya nasa bahay.
Kapag humihingi siya ng dagdag, sinasabi ni Mama:
“Hindi bangko ang tatay mo.”
“Magpasalamat kang nagpapadala pa siya.”
Nang tanungin ni Mika kung bakit hindi ako tumatawag, ang sagot:
“Pagod ang Papa mo. Huwag mo nang guluhin.”
Noong gusto niyang humiram ng cellphone para tawagan ako:
“May bago nang pamilya ang Papa mo. Huwag kang makulit.”
Ang pinakamasakit, mismong si Mama raw ang nagdidikta ng numero kapag may school forms.
“Kabisado ko po dati ang number mo,” sabi ni Mika.
“Pero sinabi ni Lola na nagpalit ka raw.”
Kaya pala mali ang contact details.
“Paano iyong boyfriend?”
Napakunot-noo siya.
“Boyfriend?”
“Sinabi ni Lola may boyfriend ka sa labas ng school.”
Napailing siya.
“Si Enzo po siguro.”
“Kaibigan ko lang po.”
Ang ina ni Enzo ay nagtitinda sa maliit na karinderya sa tabi ng terminal.
Kapag may natitirang pagkain sa gabi, minsan ipinapadala nito kay Mika sa pamamagitan ng anak.
Nahihiya raw si Mika kaya madalas tumatanggi.
“Iyong hikaw?”
Hinawakan niya ang tenga niya.
Normal.
Walang butas maliban sa karaniwang piercing noong bata pa.
“At tattoo?”
Sa unang pagkakataon, natawa siya nang mahina.
“May school festival po kami. Nagdrawing ng washable ink ang kaklase ko sa braso ko.”
Isang araw lang iyon.
Kinuhanan ng litrato.
Nakita ni Lola.
At mula roon, naging “nagpapa-tattoo na ang apo mo.”
Doon ko naintindihan.
Bawat maliit na bagay ay pinalalaki.
Bawat simpleng pagkakamali ay ginagawang kasalanan.
At bawat kasinungalingan ay ipinapasa sa akin hanggang ang larawan ni Mika sa isip ko ay maging isang spoiled, suwail, magastos na teenager.
Habang ang totoong Mika ay nagtitipid ng kalahating pandesal para sa hapunan.
Kinabukasan, hindi muna kami umuwi kay Mama.
Pumunta kami sa bangko.
Ipinakita ko kay Mika ang transaction history sa banking app ko.
Buwan-buwan.
Pare-parehong account.
LOURDES DE LEON.
₱45,000.
₱45,000.
₱45,000.
May ₱60,000 tuwing enrollment.
May ₱30,000 tuwing birthday.
May ₱80,000 noong nagkasakit siya dalawang taon na ang nakaraan.
At ang pinakahuli:
₱120,000 — LAPTOP NI MIKA.
Tahimik lang siyang nakatitig sa screen.
Maya-maya, sinabi niya:
“Dalawang taon na po akong hindi nagbi-birthday cake.”
Para akong sinuntok sa dibdib.
Noong mga panahong iyon, nagpapadala ako ng extra money taon-taon.
Akala ko pinaghahandaan siya ni Mama.
Akala ko may handaan.
Akala ko masaya ang anak ko.
Hindi pala.
Tumawag ako sa nakababatang kapatid kong si Noel.
Hindi ko sinabi kung bakit ako umuwi.
“Tol,” kunwari kaswal kong tanong, “kumusta iyong sari-sari store ninyo?”
“Okay naman. Salamat nga pala kay Mama. Nakadagdag kami ng freezer.”
“Kailan?”
“Noong nakaraang linggo.”
Nanikip ang kamay ko sa cellphone.
“Magkano?”
“Mga isang daan ten thousand lahat. Sabi ni Mama may extra raw siyang pera.”
Napapikit ako.
Isang linggo.
Halos kaparehong halaga ng perang para sa laptop.
“Pumunta kayo rito bukas,” sabi ko.
“Family lunch.”
“May pag-uusapan tayo.”
Kinabukasan, pumunta kami ni Mika sa bahay ni Mama.
Pagbukas pa lang ng pinto, nagsimula na siya.
“Rafael! Mabuti at dumating ka. Kausapin mo iyang anak mo!”
Tahimik lang si Mika sa tabi ko.
“Bakit?”
“Napakasama ng ugali. Gumagastos. Lumalandi. Sinungaling!”
“Totoo?”
“Oo!”
“Nasaan iyong laptop na binili niya sa ₱120,000?”
Saglit na napatigil si Mama.
Pagkatapos ay mabilis na sumagot.
“Ibinenta.”
“Saan?”
“Hindi ko alam!”
“Kanino?”
“Basta ibinenta! Baka ibinigay sa lalaking iyon!”
Tumingin ako kay Noel.
Nasa sofa siya kasama ang asawa niya.
“Tol.”
“Ano iyong brand ng bagong freezer ninyo?”
Namula ang mukha niya.
“Kuya…”
“Magkano ulit?”
Tahimik.
Si Mama ang sumagot.
“Ano bang kinalaman niyan?”
Inilabas ko ang cellphone.
Binuksan ang bank transaction.
“March 18. ₱120,000.”
Pagkatapos ay binuksan ko ang screenshot ng message ni Noel sa akin noong nakaraang gabi.
Salamat talaga kay Mama sa ₱110,000. Kung wala siya, hindi namin mabibili agad ang freezer at stocks.
Namutla si Mama.
“Rafael, makinig ka muna—”
“Limang taon.”
Hindi ako sumigaw.
Mas mababa pa nga sa normal ang boses ko.
Pero tumahimik ang buong sala.
“Mahigit dalawang milyong piso ang ipinadala ko.”
“Nasaan?”
“Ginastos ko rin naman sa batang iyan!”
Napatawa ako.
Isang maikli at mapait na tawa.
“Talaga?”
Inilapag ko sa mesa ang mga litrato.
Kupas na uniform ni Mika.
Lumang sapatos.
Scholarship certificate.
Indigent student assistance form.
At ang larawan ng maling phone number sa school records.
“Kaya beneficiary ng poverty assistance ang apo mo?”
Hindi nakasagot si Mama.
“Bakit mali ang number ko sa school?”
Tahimik.
“Bakit sinabi mong may bago akong pamilya?”
“Ginawa ko iyon para hindi ka niya guluhin!”
Biglang sumigaw si Mika:
“Hindi kita ginugulo, Lola!”
Lahat napatingin sa kanya.
Nanginginig siya.
“Hindi ako nanghingi ng bagong cellphone.”
“Hindi ako nanghingi ng mamahaling sapatos.”
“Hindi ako nanghingi kahit birthday party.”
“Ang gusto ko lang malaman kung mahal pa ako ni Papa!”
Napaluha siya.
“Pero limang taon mong sinabi na ayaw niya sa akin.”
Nagbago ang mukha ni Mama.
“Mika, para rin sa pamilya—”
“Anong pamilya?”
Ngayon ako ang nagsalita.
“Itinago mo ang pera ng anak ko para gamitin sa pamilya ni Noel.”
Napayuko ang kapatid ko.
“Kuya, hindi ko alam na para kay Mika iyong pera.”
Naniniwala ako sa kanya.
Alam kong paborito ni Mama si Noel mula pa noon.
Madalas niyang sabihin na dahil lalaki si Noel, mas kailangan nitong “makapagsimula.”
Samantalang ako raw, dahil maganda ang trabaho, kaya ko naman.
Pero ang hindi ko kayang tanggapin ay ang paggamit niya sa sarili kong anak.
“Hindi lang pera ang kinuha mo.”
Tumingin ako kay Mama.
“Kinuha mo ang limang taon namin bilang mag-ama.”
Doon siya napaiyak.
“Ako ang nag-alaga sa kanya!”
“At nagpapasalamat ako roon.”
“Pero hindi nagbibigay sa iyo iyon ng karapatang iparamdam sa isang bata na iniwan siya ng tatay niya.”
Tahimik ang buong bahay.
Maya-maya, kinuha ko ang maleta ni Mika.
“Simula ngayon, sa akin na siya.”
Nagulat si Mama.
“Paano trabaho mo?”
“Aayusin ko.”
“Paano school niya?”
“Hindi siya aalis sa school.”
“Rafael, anak mo ako—”
“At anak ko si Mika.”
Iyon lang ang sinabi ko.
Hindi ako nagsampa agad ng kaso laban kay Mama.
Pero malinaw kong sinabi na kailangan niyang ilabas ang lahat ng record kung saan napunta ang perang ipinadala ko.
Pumayag din si Noel na isauli nang hulugan ang anumang perang napatunayang napunta sa negosyo nila.
Mas mahalaga sa akin ang isang bagay.
Ang ibalik ang anak ko sa buhay ko.
Nag-request ako ng transfer sa Davao office ng kumpanya.
Habang hinihintay ang approval, nag-leave ako nang tatlong linggo.
Kumuha kami ni Mika ng maliit na two-bedroom apartment malapit sa school.
Sa unang linggo, dinala ko siya sa mall.
“Pili ka ng laptop.”
Pinuntahan niya ang pinakamurang unit.
“Ito na po.”
“Sigurado?”
“Opo. Okay na ito.”
Napangiti ako.
Dinala ko siya sa ibang section.
“Hindi kita tuturuan maging magastos.”
“Pero tuturuan kitang huwag matakot gumastos para sa bagay na kailangan mo.”
Pinili namin ang isang mid-range laptop.
Hindi pinakamahal.
Hindi rin pinakamura.
Pagkatapos ay bumili kami ng dalawang bagong uniform, rubber shoes at backpack.
Nang dumaan kami sa bakery, napansin kong tumigil siya sa harap ng tray ng cheese bread.
“Ano?”
“Wala po.”
“Gusto mo?”
Umiling siya.
“May pagkain pa tayo sa bahay.”
Bumili ako ng apat.
Kinagabihan, dalawa lang ang kinain namin.
Nakita kong ibinalot niya sa tissue ang isa.
Sandali akong natigilan.
“Mika.”
Napatingin siya.
“Hindi mo kailangang itago.”
“May pagkain bukas.”
Parang simpleng pangungusap lang iyon.
Pero unti-unting namula ang mga mata niya.
“Sigurado po?”
Lumapit ako.
“Hangga’t kaya kong magtrabaho, hindi mo kailangang matulog nang gutom.”
At saka ko idinagdag:
“Pero may mas mahalaga pa roon.”
“Ano po?”
“Hindi mo na kailangang mag-isip kung gusto ka pa ba ng Papa mo.”
“Kapag galit ka, tawagan mo ako.”
“Kapag may problema ka, tawagan mo ako.”
“Kapag masaya ka, tawagan mo rin ako.”
“Hindi na tayo dadaan sa ibang tao para mag-usap.”
Ngumiti siya.
Hindi iyong maingat at maliit na ngiting nakikita ko sa school.
Kundi iyong ngiting naaalala ko noong bata pa siya.
Lumipas ang ilang buwan.
Nanatiling top student si Mika.
Pero unti-unti na siyang sumasabay kumain sa mga kaklase niya.
Sumali siya sa English debate team.
Minsan, umuwi siyang may dalang medalya.
Pagpasok niya sa apartment, unang-una niyang ginawa ay itaas iyon.
“Papa!”
“Tingnan mo!”
At sa isang iglap, para akong bumalik sa panahong siyam na taong gulang pa siya.
Tumakbo ako papunta sa kanya.
“Ang galing ng anak ko!”
Tumawa siya.
Malakas.
Malaya.
At doon ko naintindihan na hindi pera ang pinakamalaking pagkukulang ko bilang ama.
Nagpadala ako ng pera buwan-buwan at inakala kong sapat na iyon.
Hindi ko naisip na ang pagmamahal na ipinapadaan lamang sa ibang tao ay puwedeng mawala, mabago, o gamitin laban sa mismong taong mahal mo.
Mula noon, hindi na ako pumayag na may ibang maging tulay sa pagitan naming mag-ama.
Dahil ang isang bata ay hindi lamang nangangailangan ng pagkain, tuition, damit o magandang kinabukasan.
Kailangan din niyang marinig mula mismo sa magulang niya:
“Narito ako.”
“Nakikita kita.”
“At kahit gaano kalayo ang trabaho ko, hindi kita kailanman iiwan.”
Mensahe
Minsan, akala natin sapat nang magbigay ng pera, tahanan at mga pangangailangan sa mga mahal natin. Pero walang halaga ang lahat ng iyon kung hindi natin alam kung ano talaga ang pinagdaraanan nila.
Huwag hayaang puro sabi ng ibang tao ang maging basehan ng pagkilala natin sa sariling anak.
Tumawag.
Magtanong.
Makinig.
At higit sa lahat, iparamdam habang may pagkakataon pa.
Dahil may mga sugat na hindi gawa ng kahirapan.
May mga sugat na nabubuo dahil sa paniniwalang hindi na tayo mahal ng taong pinakahihintay nating bumalik.
